Bromo en Ijen liggen allebei in Oost-Java, op een treinrit van ongeveer vier uur van elkaar, en bijna iedereen die over Java reist doet ze achter elkaar. Bij Bromo zie je de zon opkomen boven een rokende kegel in een vlakte van grijs zand. Bij Ijen daal je midden in de nacht af naar blauwe vlammen, en bij het eerste licht kijk je op een turquoise zuurmeer. Twee keer de wekker om drie uur, en twee ochtenden die je niet vergeet.
De vraag is niet of je ze combineert, maar hoe. Je kunt een tour van drie dagen boeken die alles regelt, van de jeep tot de gasmaskers. Of je doet het zelf, met de trein naar Probolinggo, een minibus de berg op en een nachtklim die je hostel in Banyuwangi voor je regelt. Allebei werkt, en allebei heeft een eigen kracht.
Hieronder lees je in welke volgorde je ze doet, wat een tour je geeft, hoe je het stap voor stap zelf regelt, wat het kost en wat je moet weten over het gas in de krater van Ijen.
De volgorde: van west naar oost
Op Java reis je bijna altijd van west naar oost, met de trein van Jakarta via Yogyakarta, en dan valt de volgorde vanzelf: eerst Bromo, dan Ijen, dan de boot. Banyuwangi ligt op de oostpunt van Java, en vanaf Ketapang vaart de veerboot dag en nacht in ongeveer drie kwartier naar Gilimanuk op Bali. Ijen is zo de laatste stop op Java en Bali de beloning.
Kom je van Bali, dan draai je het om. Je neemt de veerboot naar Ketapang, doet de nachtklim naar Ijen vanuit Banyuwangi en neemt daarna de trein naar Probolinggo voor Bromo. Ook de driedaagse tours rijden vanaf Java of Bali. Welke kant je ook kiest: plan de vulkanen niet op dezelfde dag als een lange rit, want na een nacht zonder slaap is elke bus een uur langer.
Kom je vanuit Yogyakarta, dan heb je nog een keuze. De trein naar Probolinggo brengt je in ongeveer zeven uur rechtstreeks naar de voet van Bromo. De trein naar Malang duurt even lang en geeft je een koele bergstad met de waterval Tumpak Sewu in de buurt, en daar haalt een jeep je om middernacht op voor de zonsopkomst.
Bromo: met de jeep of slapen op de rand
Bij Bromo zijn er twee manieren, en die bepalen je hele planning. De meeste backpackers stappen rond middernacht in Malang in een jeep, staan voor zonsopkomst op een uitzichtpunt boven de caldera, rijden daarna langs de krater, de groene savanne en het zingende zand van Pasir Berbisik, en zijn rond het middaguur terug in de stad. Een nacht slaap kost het je wel.
De andere manier is slapen in Cemoro Lawang, het dorp van de Tengger op de rand van de caldera. Je loopt in een kwartier naar het uitzichtpunt Mentigen, kijkt hoe de wolken onder je wegzakken en de Bromo, de Batok en met geluk de Semeru tevoorschijn komen, en loopt daarna in ongeveer drie kwartier door de Zandzee naar de trap van ruim tweehonderd treden naar de kraterrand. Geen jeep nodig. Alleen voor Penanjakan en de savanne heb je er een nodig.
Onze tip: als je in Cemoro Lawang slaapt, ga na de zonsopkomst eerst rustig ontbijten. Om half zes wil iedereen tegelijk naar de krater, om een uur of acht heb je de kraterrand bijna voor jezelf. Alles over de uitzichtpunten staat in de highlights van Bromo.
Ons oordeel: slaap een nacht in Cemoro Lawang, want de krater te voet en zonder haast is het mooiste wat Bromo je geeft
Ijen: de nachtklim vanuit Banyuwangi
Ijen doe je vanuit Banyuwangi of Ketapang. Rond middernacht haalt een tour je op bij je hostel, je rijdt een uur tot anderhalf naar de parkeerplaats Paltuding, en vandaar loop je in het donker ongeveer drie kilometer omhoog naar de kraterrand, in een tot twee uur. Wie het blauwe vuur wil zien, daalt daarna met een gids nog een half uur tot drie kwartier de krater in. Rond half zes wordt het licht en ligt het meer onder je, een kilometer breed en zo zuur dat er niets in leeft.
Langs het pad lopen de zwavelmijnwerkers, met manden van zeventig tot negentig kilo aan een draagstok. Geef ze voorrang op het smalle pad, vraag of je een foto mag maken en accepteer een nee. Wil je iets terugdoen, koop dan een zwavelfiguurtje bij de mijnwerkers zelf.
Rond acht uur ben je terug bij Paltuding, rond negen uur in de stad. Slaap daarna een paar uur voor je de boot neemt. Meer over de krater en de dagen eromheen lees je in de highlights van Ijen.
Ons oordeel: blijf na de zonsopkomst nog een half uur boven, want als de groepen teruglopen heb je het meer bijna voor jezelf
Met een tour van drie dagen
Een tour neemt alles uit handen. Je wordt opgehaald, je slaapt onderweg op een vaste plek, de jeep staat klaar en voor Ijen zijn de gids en het gasmasker geregeld. Er zijn twee varianten die backpackers veel boeken. De ene combineert de zonsopkomst bij Bromo met de krater van Ijen, met maaltijden en overnachtingen erbij, en vertrekt vanaf Java of Bali. De andere begint in Malang of Surabaya en neemt Tumpak Sewu mee, de waterval van 120 meter die als een gordijn in een groene kloof valt, met een lokale gids die alles regelt.
Veel hostels in Malang verkopen ook zo’n tour van een paar dagen, en die eindigt dan bij de veerboot naar Bali. Vraag altijd wat er in de prijs zit, en vooral of de entree van Bromo en Ijen erbij hoort.
Ons oordeel: de makkelijkste weg als je weinig dagen hebt en nergens over wilt nadenken, zeker met Tumpak Sewu erbij
Zelf regelen met trein en minibus
Zelf doen is goedkoper, flexibeler en geeft je die nacht in Cemoro Lawang. Zo gaat het:
- Naar Probolinggo. Vanuit Yogyakarta rijdt de trein in ongeveer zeven uur naar Probolinggo. Boek via de app Access by KAI, Tiket.com of Traveloka, met je paspoortnummer bij de hand.
- De berg op. Vanaf de busterminal van Probolinggo vertrekken minibusjes naar Cemoro Lawang zodra ze vol zitten, in ongeveer anderhalf uur, voor ongeveer IDR 35.000 tot 75.000 (€2 tot €4) per stoel.
- Bromo te voet. Koop je entree vooraf online via bromotenggersemeru.id en neem je paspoort mee. Loop naar Mentigen voor de zonsopkomst en daarna door de Zandzee naar de krater.
- Door naar Banyuwangi. Met de minibus terug naar Probolinggo en de trein in ongeveer vier uur naar Ketapang. Er gaan een paar treinen per dag, in de ochtend en de middag. Veel guesthouses in Cemoro Lawang verkopen ook een shuttle rechtstreeks naar Banyuwangi.
- Ijen met een gids. Hier stopt het zelf doen een beetje: buitenlanders mogen sinds 2024 alleen met een erkende gids de berg op. Je hostel in Banyuwangi regelt de nachtklim, met vervoer, gids en gasmasker.
- De boot. Je kaartje voor de veerboot naar Gilimanuk koop je vooraf via Ferizy, de site of app van veerdienst ASDP, niet aan de haven en niet bij iemand op straat.
In Banyuwangi slaap je in het centrum, waar de hostels zitten en de tours je aan de deur ophalen. Snooze Hostel Banyuwangi regelt de nachtklim zelf, en Ijen Backpacker ligt in Ketapang op twee minuten van het station en vier van de veerhaven: handig als je met de trein komt en de dag erna naar Bali gaat.
Ons oordeel: de mooiste manier als je een dag extra hebt, want zo kies je zelf je bed op de rand van de caldera en loop je in je eigen tempo de Zandzee in
Veilig bij Ijen en Bromo
Ijen is een actieve vulkaan met giftig zwavelgas in de krater, en daar draait de veiligheid om. Dit moet je weten:
- Gasmasker. In de krater draag je een goed passend gasmasker. Tours hebben er een bij, anders huur je er een bij het pad.
- Bij hoesten of duizeligheid. Loop meteen omhoog. Draait de wind en kom je in de rookwolk te staan, stap dan direct opzij en omhoog.
- Astma of hartklachten. Blijf dan op de kraterrand en daal niet af naar het blauwe vuur. De zonsopkomst boven het meer zie je daar net zo goed.
- Sluitingen. Bij te veel gas of verhoogde activiteit gaat de afdaling naar het blauwe vuur dicht, of het hele pad, soms zonder veel aankondiging. Check vlak voor je gaat bij je hostel of de parkbeheerder hoe het ervoor staat.
- De gids. Volg hem in het donker, want het pad in de krater is steil en los. Boek bij een bekend adres en niet bij iemand die je op de parkeerplaats aanspreekt zonder naar zijn vergunning te vragen.
- Papieren. Tours regelen je kaartje en vaak ook de verzekering en de gezondheidsverklaring die soms gevraagd worden. De regels zijn de laatste jaren een paar keer veranderd, dus vraag bij je hostel hoe het nu zit.
Het blauwe vuur zie je bovendien alleen in het donker, en mist, regen of te veel gas kunnen het verbergen. Reken er dus niet blind op. De klim naar het meer bij zonsopkomst is het ook zonder vlammen waard.
Ook Bromo is een actieve vulkaan. Bij verhoogde activiteit sluit het park de krater of de hele caldera, soms van de ene op de andere dag, dus check ook daar vlak voor vertrek of je erin kunt. Neem geen vuurwerk of fakkels mee: in 2023 legde een fotoshoot met een rookfakkel een groot deel van de savanne in de as. Klim niet over de rand van de krater en blijf van de afgezette stukken af. Voor allebei geldt: kijk op Nederland Wereldwijd voor het reisadvies.
Wanneer je gaat
Het droge seizoen, van mei tot en met oktober, geeft je bij allebei de beste kans op een heldere ochtend. Bij Bromo zijn juli tot en met september het helderst en ook het koudst: op de uitzichtpunten zakt het dan richting het vriespunt. Op de kraterrand van Ijen is het ‘s nachts rond de tien graden of minder, wat de maand ook is. Neem dus een jas, muts en handschoenen mee, ook al reis je door de tropen.
In de regentijd, van november tot en met april, hangt er vaak mist in de caldera van Bromo en is het pad naar Ijen glad. Dan is een tweede nacht bij Bromo goud waard, voor een tweede kans als de eerste ochtend bewolkt was. Kom bij Bromo liefst doordeweeks: in het weekend en op Indonesische feestdagen komen er duizenden bezoekers uit Surabaya en Jakarta. Meer per maand in de beste reistijd voor Indonesië.
Wat het kost
De entreegelden zijn de grootste vaste posten:
- Bromo: rond IDR 220.000 op werkdagen en rond IDR 320.000 in het weekend, ongeveer €11 tot €16
- Ijen: rond IDR 100.000 tot 150.000, ongeveer €5 tot €7,50
- Minibus Probolinggo naar Cemoro Lawang: ongeveer €2 tot €4
- Veerboot Ketapang naar Gilimanuk: rond IDR 10.600 (€0,50) als voetganger
- Een kamer in Cemoro Lawang: ongeveer €25 tot €35, meer in het weekend
Reken als backpacker op ongeveer €30 per dag bij Bromo en €25 in Banyuwangi, met een hostelbed vanaf ongeveer €7. De nachtklim naar Ijen en de jeep bij Bromo komen erbij; een jeep is voor maximaal zes mensen, dus deel hem met medereizigers uit je guesthouse. Een tour kost meer, maar dan zit vervoer, slapen en gids er al in. Meer over geld in wat kost backpacken in Indonesië.
Hoeveel dagen je nodig hebt
Zelf doen kan in vier dagen. Dag 1 de trein naar Probolinggo en de minibus naar Cemoro Lawang. Dag 2 de zonsopkomst en de krater, en ‘s middags de trein naar Ketapang. Dag 3 een rustige dag in Banyuwangi, vroeg naar bed en rond middernacht opgehaald voor Ijen. Dag 4 terug rond negen uur, een paar uur slapen en ‘s middags de boot naar Bali. Met een vijfde dag komt een tweede nacht bij Bromo erbij, of Baluran, het savannepark van Java op een uur van Banyuwangi.
Begin je in Malang, doe dan Tumpak Sewu voor Bromo, niet erna. Een steile, natte afdaling naar de bodem van een kloof wil je uitgerust doen, niet na een nacht zonder slaap. Alle stops op het eiland op een rij staan op de eilandpagina over Java, en hoe het past in een langere reis lees je in onze route van vier weken door Indonesië.
Kun je Bromo en Ijen beter met een tour of zelf doen?
Allebei werkt, en het hangt af van je tijd. Een tour van drie dagen is de snelste en makkelijkste manier: alles is geregeld, van de jeep tot het gasmasker, en met de variant vanuit Malang zie je Tumpak Sewu er ook nog bij. Zelf doen kost een dag meer, is goedkoper en geeft je de nacht in Cemoro Lawang, met de krater van Bromo te voet en zonder haast.
Bij Ijen maakt het minder uit, want daar heb je als buitenlander hoe dan ook een erkende gids nodig. Die regelt je hostel in Banyuwangi voor je, met vervoer en gasmasker erbij.
Ons advies: reis van west naar oost, slaap een nacht op de rand van de caldera en neem de boot naar Bali pas als je hebt uitgeslapen. Check vlak voor elke vulkaan of hij open is, draag in de krater van Ijen je gasmasker en loop omhoog als je hoest. Dan heb je twee van de mooiste ochtenden van Java gehad en kom je uitgerust op Bali aan.
