Op een en dezelfde reis door Indonesië zit je in een trein met airco en een stopcontact bij je stoel, slaap je een nacht rechtop in een bus die urenlang haarspeldbochten neemt, drijf je op een veerboot tussen twee vulkanen en kijk je vanuit een propellervliegtuigje neer op een eiland waar maar één weg over loopt. Vervoer is hier geen bijzaak. Het is de helft van het avontuur.
Het land is een rij eilanden, en elk eiland heeft zijn eigen manier van reizen. Java doe je per spoor, Sumatra en Flores over de weg, Bali en Lombok met shuttles, chauffeurs en snelle boten. Tussen de grote eilanden en naar het verre oosten stap je in het vliegtuig, en in de steden bestel je een Gojek of Grab. Wie dat ritme kent, verspilt geen dagen.
Hieronder per vervoersoort wanneer je hem kiest, hoe lang je onderweg bent en wat het kost. De volledige route met per stop de volgende verplaatsing staat in onze route door Indonesië, en voor Sumatra apart in de Sumatra-route.
De trein van KAI: Java van west naar oost
Java is het enige eiland waar je een rondreis bijna helemaal per trein doet. Het spoor loopt van Jakarta tot Ketapang op de oostpunt, en de treinen van KAI zijn op tijd en hebben airco. Vanaf station Gambir in Jakarta rijden de snelste treinen in ongeveer zes uur naar Yogyakarta, in de eksekutif-klasse vanaf ongeveer IDR 560.000 (€28). De ekonomi-treinen vanaf Pasar Senen kosten ongeveer de helft. Van Yogyakarta naar Malang ben je ongeveer zeven uur onderweg, vanaf ongeveer IDR 260.000 (€13), en naar Probolinggo, de stad onder Bromo, ook zo’n zeven uur. Van Probolinggo rijdt de trein in ongeveer vier uur naar Ketapang, waar de veerboot naar Bali vertrekt.
Je boekt in de app Access by KAI, of via Tiket.com of Traveloka als je buitenlandse kaart wordt geweigerd. Bij elke boeking vul je je paspoortnummer in, en dat paspoort neem je mee naar het perron. Boek een paar dagen vooruit, want in het weekend en rond feestdagen zitten de treinen vol. Rond Lebaran, het einde van de ramadan, reist half Java naar familie en zijn ze weken van tevoren uitverkocht: koop dan al je kaartjes zodra de verkoop opengaat.
Ook naar de vliegvelden rijdt de trein. Van Soekarno-Hatta ben je in ongeveer een uur in het centrum van Jakarta, voor ongeveer IDR 70.000 (€3,50), en het vliegveld YIA bij Yogyakarta heeft een eigen trein naar station Tugu. Op Sumatra rijdt alleen de vliegveldtrein van Kualanamu, in ongeveer drie kwartier naar Medan voor IDR 40.000 (€2).
Ons oordeel: de prettigste manier van reizen in het hele land, dus neem hem overdag en boek een plek aan het raam
Bus, minibus en travel: Sumatra en Flores
Waar geen spoor ligt, rijd je over de weg, en dat zijn lange dagen. Op Sumatra zijn het gedeelde toeristenbussen tussen de bekende plekken, die je guesthouse voor je regelt. Van Medan naar Bukit Lawang duurt het vier tot vijf uur, voor ongeveer €10, en van Bukit Lawang naar Berastagi ongeveer vijf. Van Berastagi ben je in ongeveer vier uur in Parapat aan het Tobameer. Daarna komt de lange sprong naar het zuiden. De ALS-bus rijdt van Parapat in één ruk naar Bukittinggi, in twaalf tot zestien uur, voor ongeveer IDR 300.000 (€15). Hij zit vaak twee tot drie dagen vooruit vol, dus boek op tijd, en neem een trui mee tegen de airco.
Op Flores heet het vervoer een travel: een gedeelde auto of minibusje dat je guesthouse belt en dat je voor de deur ophaalt. De openbare busjes zijn goedkoper, maar rijden eerst rondjes tot ze vol zitten. Er is één weg, de Trans-Flores-weg, en die telt honderden bochten. Labuan Bajo naar Ruteng is ongeveer vier uur, Ruteng naar Bajawa ongeveer vijf, Bajawa naar Ende weer vijf en Ende naar Moni nog zo’n twee. Vanaf Ende rijden de hele dag busjes naar Moni, voor ongeveer IDR 50.000 (€2,50).
Op Java neem je de bus alleen voor het laatste stuk naar de vulkanen. Vanaf de busterminal van Probolinggo vertrekken minibusjes naar Cemoro Lawang bij Bromo zodra ze vol zitten, in ongeveer anderhalf uur, voor IDR 35.000 tot 75.000 per stoel (€2 tot €4).
| Van | Naar | Hoe | Reistijd |
|---|---|---|---|
| Medan | Bukit Lawang | toeristenbus | 4 tot 5 uur |
| Bukit Lawang | Berastagi | toeristenbus | ongeveer 5 uur |
| Berastagi | Parapat (Tobameer) | toeristenbus of auto | ongeveer 4 uur |
| Parapat | Bukittinggi | ALS-bus | 12 tot 16 uur |
| Bukittinggi | Padang | bus of travel | ongeveer 3 uur |
| Jakarta | Yogyakarta | trein vanaf Gambir | ongeveer 6 uur |
| Yogyakarta | Probolinggo | trein | ongeveer 7 uur |
| Probolinggo | Cemoro Lawang (Bromo) | minibus | ongeveer 1,5 uur |
| Probolinggo | Ketapang (Ijen) | trein | ongeveer 4 uur |
| Labuan Bajo | Ruteng | travel | ongeveer 4 uur |
| Ruteng | Bajawa | travel of minibus | ongeveer 5 uur |
| Bajawa | Moni | via Ende | ongeveer 7 uur |
Ons oordeel: plan elke busdag op Sumatra en Flores als een volle reisdag, vertrek ‘s ochtends en rijd op Flores alleen overdag
Shuttle en auto met chauffeur: Bali en Lombok
Bali heeft geen openbaarvervoernet dat je als reiziger gebruikt, en de wegen rond Kuta, Denpasar en Canggu staan een groot deel van de dag vast. Reken per verplaatsing op een tot drie uur, en reis het liefst ‘s ochtends. Tussen de bekende plekken rijden shuttles, zoals die van Perama van Ubud naar Munduk, in twee tot tweeënhalf uur voor ongeveer €12. Voor de lange stukken naar de bergen en het oosten huur je een auto met chauffeur, voor ongeveer €25 tot €30 de hele dag. Deel hem met een paar mensen uit je hostel, en laat onderweg stoppen bij een tempel of het waterpaleis van Tirta Gangga.
Op Lombok rijdt nauwelijks openbaar vervoer naar de dorpen, dus daar regelen je homestay of je trekkingbureau de transfers. Van Bangsal, waar de boot van de Gili’s aankomt, rijd je in ongeveer anderhalf uur naar Senaru, van Senaru in ongeveer twee uur naar Tetebatu, en van Tetebatu in anderhalf uur naar Kuta Lombok. Veel bureaus halen je gratis op als je de Rinjani bij hen boekt.
Op Flores en Sumatra werkt het net zo. Op Flores huur je met een paar mensen een auto met chauffeur voor ongeveer IDR 700.000 tot 1.200.000 per dag (€35 tot €60) voor de hele auto, inclusief benzine: vraag wel wat de lege terugrit kost. Op Sumatra is de gedeelde auto van Berastagi naar het meer, langs de langhuizen van Dokan en de Sipiso-piso-waterval, de mooiste reisdag van het noorden.
Ons oordeel: met z’n drieën of vieren is een chauffeur nauwelijks duurder dan de bus, en dan stop je waar je wilt
De veerboot: van Java naar Bali en verder
De veerboot van Ketapang naar Gilimanuk vaart dag en nacht, ongeveer elk uur, en doet er zo’n drie kwartier over. Als voetganger betaal je rond IDR 10.600 (€0,50). Aan de haven koop je geen kaartje meer: dat doe je vooraf via Ferizy, de site of app van veerdienst ASDP. Van Gilimanuk rijd je daarna in drie tot vier uur naar het zuiden van Bali. Houd er rekening mee dat Bali een uur voorloopt op Java, en dat je bij aankomst eenmalig IDR 150.000 toeristenbelasting betaalt, ongeveer €7,50, het makkelijkst vooraf via Love Bali.
Tussen Bali en Lombok vaart ook een publieke veerboot, van Padang Bai naar Lembar in het zuidwesten van Lombok. Reken op ongeveer vier uur varen: trager dan de snelle boot, en goedkoper. Op het Tobameer vaart de passagiersboot overdag ongeveer elk uur van Parapat naar Tuktuk, in drie kwartier voor ongeveer €1, en zeg bij het instappen waar je slaapt, dan zet hij je bij je eigen steiger af. Met een auto of scooter neem je de autoveerboot van Ajibata naar Tomok.
Ons oordeel: de goedkoopste oversteek van je reis, en koop je kaartje voor je naar de haven gaat
Snelle boot en lokale boot: naar de eilandjes
Voor de kleine eilanden neem je de snelle boot. Vanuit Sanur vaar je in een half uur tot drie kwartier naar Nusa Penida, voor ongeveer €10, met bij aankomst een eilandbijdrage van ongeveer €1,25. Tussen Penida en Lembongan varen kleine boten in ongeveer een kwartier. Naar de Gili-eilanden is Amed de snelste vertrekplek, in ongeveer vijf kwartier naar Gili Trawangan. Vanaf Padang Bai gaan de meeste boten, en vanaf Serangan in het zuiden ben je ongeveer tweeënhalf uur onderweg. Een kaartje kost ongeveer €20 tot €35. Van de Gili’s naar Lombok neem je de lokale boot, in een halfuur naar Bangsal voor een paar euro.
Kies een rederij met goede recente reviews, en houd een dag speling aan als de zee ruw is: in het natte seizoen valt er weleens een boot uit. Dat geldt dubbel als je daarna een vlucht hebt.
Ons oordeel: vanaf Amed zit je het snelst op de Gili’s, maar boek een dag vooruit, want daar gaan minder boten
Klotok, zeilschip en de ferry naar Waisai
Sommige boten zijn geen vervoer maar je hele verblijf. In Tanjung Puting op Kalimantan stap je in Kumai op een klotok, een houten boot met twee dekken, een kok, een kapitein en een gids, die je in vier tot vijf uur over de Sekonyer naar Camp Leakey vaart. Je slaapt aan dek, en met alles erbij kost dat ongeveer €125 per dag. Bij Derawan neem je na twee tot tweeënhalf uur rijden vanaf het vliegveld van Berau in Tanjung Batu de speedboot, een half uur varen.
Wie niet wil vliegen naar Flores, vaart: meerdaagse bootreizen van Lombok naar Labuan Bajo doen er ongeveer vier dagen over, met snorkelstops, Padar en de varanen van Komodo, vanaf ongeveer €200. Kies een boot met reddingsvesten en goede recente reviews. En voor Raja Ampat neem je in Sorong de snelle ferry naar Waisai, in ongeveer twee uur, met vertrek meestal om 9.00 en 14.00 uur. Een stoel kost ongeveer IDR 200.000 (€10), de VIP-klasse ongeveer IDR 300.000 (€15), en je koopt hem op de dag zelf aan de haven. Openbare boten tussen de eilanden zijn er niet: dat regelt je homestay.
Ons oordeel: de vier dagen van Lombok naar Labuan Bajo zijn de mooiste manier van aankomen in het hele land
Binnenlandse vluchten: de grote sprongen
Voor de grote afstanden vlieg je, en vaak is het de enige snelle weg. Binnenlandse vluchten zijn goedkoop als je een paar weken van tevoren boekt. Medan bereik je in ruim een uur vanuit Kuala Lumpur, en vanaf Padang vlieg je met meerdere vluchten per dag in iets minder dan twee uur naar Jakarta. Vanaf Lombok International vlieg je met Wings Air in ongeveer vijf kwartier naar Labuan Bajo, vanaf Bali in ongeveer een uur. Aan het eind van Flores vertrek je vanuit Ende of Maumere met een propellervlucht, onder andere naar Labuan Bajo en Kupang, en daar stap je over naar Bali of Java.
Kalimantan en Raja Ampat zijn altijd een vlucht. Naar Pangkalan Bun voor Tanjung Puting gaan dagelijks vluchten uit Jakarta, Semarang en Surabaya, naar Berau voor Derawan vlieg je in ongeveer een uur vanaf Balikpapan, en naar Sorong voor Raja Ampat vanaf Bali, Jakarta of Makassar, vaak met een overstap in Makassar. Sorong heeft geen internationale vluchten.
Drie dingen om te weten. Op de kleine propellertoestellen zit ruimbagage er niet altijd bij, dus boek die meteen mee. Indonesië heeft meer tijdzones: Berau en Bali lopen een uur voor op Java, en de tijden op je ticket zijn altijd lokaal. En heb je gedoken, wacht dan minstens een dag voordat je vliegt.
Ons oordeel: boek de vlucht aan het eind van je reis als eerste, want vanuit Ende en Maumere vertrekken er weinig
Gojek, Grab, angkot en scooter: in de stad en op het eiland
In de steden bestel je een Grab of Gojek, als auto of als brommertaxi, met een vaste prijs en zonder onderhandelen. Op Bali brengt een ritje op de achterkant van een scooter je voor een euro of twee door het dorp. Op een paar plekken op Bali mogen apptaxi’s je niet ophalen, en dan loop je een straat verder. In de bergdorpen van Lombok en in de Bungus-baai komen ze bijna niet, en daar laat je je gastheer iets regelen. Op Flores neem je in elke stop een ojek.
Daarnaast heeft elke stad zijn eigen vervoer. In Jakarta rijden de TransJakarta-bussen met een eigen rijbaan voor ongeveer IDR 3.500, twintig cent, en daarnaast een metro, met een oplaadbare vervoerskaart. In Bukittinggi stap je in een angkot voor ongeveer €0,20 en roep je “siko pak” als je eruit wilt. In Yogyakarta rijden fietstaxi’s langs Malioboro, in de Harau-vallei opelets, motoren met een zijspan. En op de Gili-eilanden rijden helemaal geen auto’s of scooters: daar fiets en loop je.
Een scooter huur je op Bali vanaf ongeveer €4 per dag, op Sumatra en Flores voor een vergelijkbaar bedrag. Daarvoor heb je naast je eigen rijbewijs een internationaal rijbewijs nodig, model 1968, met de categorie motor erop. Een Nederlands autorijbewijs alleen is niet genoeg, de politie controleert erop, en zonder die papieren keert je reisverzekering bij een ongeluk vaak niets uit. Draag een goede helm.
Ons oordeel: installeer Gojek en Grab voor je landt, en huur alleen een scooter als je de juiste papieren hebt en al ervaring hebt
Zo boek je het
Zorg dat je vanaf de eerste dag mobiel internet hebt, met een simkaart of een e-sim die je voor vertrek installeert: op Sumatra regel je bijna elke rit via WhatsApp. Neem contant geld mee voor boten, busjes en chauffeurs, want op Sumatra en Flores betaal je bijna alles cash. Welke kaart je daarvoor meeneemt staat bij betaalkaarten. En plan je reis rond het weer: na zware regen kan een bergweg op Sumatra of Flores een paar uur dicht zitten, en bij ruwe zee varen de boten minder. Wanneer welk eiland droog is staat in de beste reistijd voor Indonesië.
Vliegen, varen of rijden: hoe reis je het slimst door Indonesië?
Gebruik elk vervoermiddel waar het sterk is. Op Java neem je de trein, want sneller en comfortabeler kom je niet van Jakarta naar de vulkanen. Op Sumatra en Flores rijd je, en reken je elke rit als een volle dag. Op Bali en Lombok deel je een chauffeur, en tussen de kleine eilanden neem je de snelle boot. Van Java naar Bali vaar je voor een paar dubbeltjes.
Vlieg alleen waar de afstand het vraagt: van Sumatra naar Java, van Lombok naar Flores, en naar Kalimantan en Raja Ampat. Boek die vluchten een paar weken vooruit en houd een dag speling. Ons advies: maak van de langzame stukken geen probleem maar een deel van de reis. De mooiste uren in Indonesië zitten vaak tussen twee bestemmingen in.
